ปลาไหล หรือ ปลาไหลนา จัดเป็นอาหารพื้นบ้านที่นิยมรับประทานมาก เนื่องจากมีเนื้อแน่น เนื้ออร่อย และเป็นที่หายาก โดยมีเมนูที่นิยม ได้แก่ ต้มปลาไหล และผัดเผ็ดปลาไหล เป็นต้น ปัจจุบันเริ่มมีไม่เพียงพอต่อความต้องการ ทำให้มีเกษตรบางรายเริ่มทดลองเลี้ยงเพื่อจำหน่ายมากขึ้น แต่ดูเหมือนว่าจะไม่ง่ายเลย เพราะยังไม่เข้าใจธรรมชาติ อีกทั้งยังไม่มีข้อมูลให้ศึกษามากนัก สำหรับวันนี้เราจึงได้รวบรวมความรู้เกี่ยวกับปลาไหล เพื่อให้ผู้ที่สนใจที่จะเลี้ยง ได้ศึกษาหาความรู้เป็นแนวทาง

ปลาไหลนา เป็นปลาที่อาศัยได้ทั้งในน้ำ และโคลนตม แต่ไม่มีชีวิตรอดได้ในดินแห้งที่ขาดน้ำ ซึ่งแบ่งช่วงการดำรงชีพออกเป็น 2 ช่วง คือ ฤดูแล้งบริเวณสระตามทุ่งนา หรือแหล่งน้ำขังบางพื้นที่มักไม่มีน้ำ เป็นเพียงบ่อที่แห้งขอด แต่จะมีก้ นบ่อที่ด้านล่างมักเป็นโคลนตม ซึ่งจะเป็นที่หลบอาศัยของปลาไหลจนกว่าจะถึงฤดูฝน ทั้งนี้ ก่อนที่น้ำจะลดจนแห้ง ปลาไหลนาจะขุดรู ได้ลึกมากกว่า 1 เมตร ส่วนในฤดูฝน ปลาไหลนาจะออกหาอาหาร และแหล่งวางไข่ ซึ่งจะว่ายน้ำไปในแหล่งน้ำใหม่ เช่น บริเวณทุ่งนาหรือพื้นที่ที่น้ำท่วมถึง ซึ่งจะมีการออกหาอาหา ร หรืออพยพเฉพาะในช่วงเวลากลางคืน ซึ่งช่วงฤดูฝนจะเป็นช่วงที่มีการวางไข่ และกินอาหารจนร่างกายเติบโตมากขึ้น

ปลาไหลนามีลำตัวคล้ายงู มีช่องเหงือกบริเวณใต้ส่วนหัว ลำตัวมีหนัง ไม่มีเกล็ด คล้ายกับหนังปลาดุกที่เป็นแผ่นหนังบางๆ แต่เหนียวลื่นหุ้ม ผิวหนังลำตัวมีสีน้ำตาล หรือน้ำตาลอมเหลือง ผิวส่วนท้องมีสีจางกว่าด้านหลัง ส่วนหัวมีริมฝีปากบนหนา และยื่นเลยริมฝีปากล่าง ปากมีขากรรไกรแข็งแรง มีฟันขนาดเล็กบนขาไกรกรร ตา 2 ข้าง มีขนาดค่อนข้างเล็ก

การขย า ยพั นธ์ และวางไข่

ปลาไหลนา มีลักษณะที่คล้ายกันมาก โดยตัวเมียที่อยู่ในระยะเจริ ญพั นธุ์เท่านั้นจึงจะพบรังไข่ได้ เพราะในช่วงก่อนวัยนี้ จะไม่สามารถแยกแยะปลาไหลได้ ซึ่งอยู่ในช่วงประมาณ 8-30 สัปดาห์ ก่อนถึงวัยและ รั ง ไข่ ของปลาไหลตัวเมียจะเจริญเพียงข้างเดียว ส่วนอีกข้างจะลีบฝ่อ ทั้งนี้ ปลาไหลนามีช่วงฤดูวางไข่ ตั้งแต่เดือนมีนาคม – ตุลาคม แต่จะวางไข่มาก ในช่วงต้นฤดูฝนจนถึงกลางฤดูฝน หรือถึงช่วงประมาณเดือนสิงหาคม เมื่อถึงฤดูวางไข่ ปลาไหลนาจะขุดรูบริเวณรูเดิม ที่เป็นดินเหนียวลึกเพื่อเข้าไปวางไข่ ซึ่งมักเป็นขอบสระ ขอบแม่น้ำ รวมถึงเข้าวางไข่ในโพรงไม้บริเวณน้ำตื้น

ไข่ปลาไหลจะมีลักษณะทรงกลม สีเหลืองอ่อน ขนาดประมาณ 3 มิลลิเมตร เป็นไข่ชนิดจมน้ำ และไม่มีสารเหนียวคลุมไข่ โดยแม่ปลาไหล 1 ตัว จะวางไข่ประมาณ 100-1,000 ฟอง ขึ้นอยู่กับขนาดของแม่ปลาไหล หลังจากวางไข่แล้ว แม่ปลาไหลนาจะคอยดูแลไข่อย่างใกล้ชิดภายในรู และจะออกหากินบ้างบริเวณใกล้ อย่างไม่ทิ้งห่าง โดยแม่ปลาไหลมีพฤติกรรมการอมไข่ และพ่นไข่ใส่หวอด ทั้งนี้ ไข่ปลาไหลจะฟักเป็นตัวภายใน 7 วัน โดยหลังจากลูกปลาไหลฟักออกจากไข่แล้ว ลูกปลาไหลจะยังอยู่ในโพรงดินหรือรังต่อ แต่เมื่อไข่แดงยุบตัวแล้ว หรือประมาณ 7 วัน หลังการฟัก ลูกปลาไหลจึงว่ายออกมานอกรัง

การเลี้ยงปลาไหล

คัดเลือกปลาไหลพ่อพั นธุ์ ขนาดตั้งแต่ 300 กรัม ขึ้นไป หรือลำตัวยาวตั้งแต่ 50 เซนติเมตร ขึ้นไป ส่วนแม่พั นธุ์คัดเลือกขนาดตั้งแต่ 150 กรัม ขึ้นไป หรือความยาวตั้งแต่ 30 เซนติเมตร ขึ้นไป นำปล่อยเพาะให้ผส มพั นธุ์ตามธรรมชาติในบ่อเพาะพั นธุ์ ในช่วงการเพาะตั้งแต่เดือนมีนาคม-ตุลาคม อัตราการ ปล่อยตัวผู้ต่อตัวเมียที่ 1 ต่อ 3 และให้อาหาร เป็นปลาขนาดเล็กหรือไส้เดือน วันละ 1 ครั้ง ในช่วงเย็น ปริมาณการให้ที่ร้อยละ 2 ของน้ำหนักตัวปลาไหลทั้งหมด ทั้งนี้ ให้เปลี่ยนถ่ายน้ำในทุกๆ 10 วัน

การวางไข่ของปลาไหลอาจวางในท่อ PVC หรือ ขุดรูในดินเหนียว ซึ่งหากวางไข่แล้วก็จะสังเกตเห็นหวอดเป็นฟองอากาศสีขาวอมเหลือง บ่อเพาะพั นธุ์ เป็นบ่อที่ก่อด้วยอิฐ สูงประมาณ 1 เมตร ขนาดบ่อ 2×2 เมตร พื้นบ่อด้วยปูน และเทด้วยดินเหนียวปริมาณ 1 ใน 2 ส่วน ความสูงของดินเหนียวประมาณ 20 เซนติเมตร และปล่อยให้น้ำท่วมเหนือดินประมาณ 20 เซนติเมตร พร้อมใส่ท่อ PVC สำหรับให้ปลาไหล หลบอาศัย 1-2 ท่อ

การอนุบาลลูกปลาไหล หลังจากที่ลูกปลาไหลฟักออกแล้ว 3-5 วัน ให้เริ่มให้อาหารด้วยไข่ต้มบด และไรแดง 2 ครั้งต่อวัน เช้า และเย็น เป็นเวลา 2 อาทิตย์ หลังจากนั้น จึงให้อาหารที่มีขนาดใหญ่ขึ้น เช่น หนอนแดง หรือ ไส้เดือนขนาดเล็ก นาน อีก 1 เดือน จึงพร้อมปล่อยเลี้ยงในบ่อต่อไป

การเลี้ยงปลาไหลรุ่น บ่อสำหรับเลี้ยงปลาไหลรุ่นสามารถทำบ่อได้ตั้งแต่ขนาด 2×4 เมตร ถึง 5×10 เมตร บ่อสูงประมาณ 1 เมตร ก้ นบ่อเทปูนหนาประมาณ 5-10 เซนติเมตร รองพื้นก้ นบ่อด้วยโคลนตม หนาประมาณ 15-20 เซนติเมตร และใส่ฟางข้าวหรือหยวกกล้วยประมาณครึ่งบ่อ พร้อมท่อ PVC 3-5 ท่อ/บ่อ ก่อนใส่น้ำท่วมสูงในระยะลงไปจากขอบบ่อ ไม่น้อยกว่า 40 เซนติเมตร

ปลาไหลรุ่นที่ใช้ปล่อยเลี้ยง สามารถปล่อยได้ตั้งแต่ขนาดยาว 5 เซนติเมตร ขึ้นไป หรืออนุบาลมาแล้วไม่ต่ำกว่า 2 เดือน อัตราการ ปล่อยประมาณ 20-50 ตัวต่อตารางเมตร สำหรับอาหารจะให้เป็นปลาสับ เนื้อไก่สับ หรืออาหารอื่น ๆ ที่เป็นเนื้อราคาถูก รวมถึงอาหารที่หาได้ตามท้องถิ่น เช่น ไส้เดือน เป็นต้น ความถี่การให้ วันละ 1 ครั้ง ในช่วงเย็น เมื่อเลี้ยงได้ประมาณ 6-8 เดือน จะได้ปลาไหลขนาด 3-4 ตัวต่อกิโลกรัม